Samen de Balans Herstellen

Dit Co/Lab verkent samen met Heijmans en betrokken systeempartners hoe we stakeholders op een aansprekende en tastbare manier kunnen betrekken bij de wateropgave.

De waterbalans is verstoord

De waterbalans is in Nederland op veel plaatsen verstoord. Dit komt voornamelijk door menselijke ingrepen in het watersysteem. We hebben het oppervlaktewatersysteem ingericht om water zo snel mogelijk af te voeren, er is een gebrek aan mogelijkheden voor buffering en infiltratie van water, we voeren een kunstmatig beheer van het grond- en oppervlaktewaterpeil én onttrekken grondwater voor drinkwater. Ook wordt de waterbalans verstoord door een snel veranderend klimaat. Dit leidt tot problemen met de waterveiligheid, droogte, waterkwaliteit, voedselproductie, natuur en gezondheid.

Systeemproblemen

Het Nederlandse watersysteem is complex en bestaat uit een netwerk van grondwater, oppervlaktewater en hemelwater. In de huidige praktijk zijn er echter diverse structurele problemen die de werking en het beheer van dit systeem belemmeren. Denk aan het veranderend klimaat, de verschillende belangen tussen natuur, drinkwater, industrie en landbouw, de waterkwaliteit (KRW), de woningbouwopgave, etc. Daarnaast is Nederland kampioen “maakbaarheid”, we hebben eeuwenlang gevochten tegen het water en staan wereldwijd bekend om de waterwerken die we hebben gerealiseerd. Steeds meer ontstaat het besef dat we de maakbaarheid voorbij zijn, het gevecht gaan verliezen, en meer rekenschap moeten houden met water in ons doen en laten. We moeten ons zelf meer zien als onderdeel van het (natuurlijk) systeem in plaats van erboven te staan.

De ontwerpvraag

De ontwerpvraag voor dit Co/Lab is als volgt: Wat als… we ons watersysteem benaderen als een collectieve verantwoordelijkheid?

Buitenplaats Kraaijenberg Vught

Voor dit Co/Lab is er een casus ingebracht om mee aan te slag te gaan dat dit systeemprobleem illustreert. De gemeente Vught staat voor een belangrijke uitdaging: voldoende woningen voor jong en oud. Daarom wordt er gezocht naar plaatsen om woningen te bouwen. Buitenplaats Kraaijenberg in Vught is door de gemeente aangewezen als mogelijke plek voor een nieuwe buurt. Heijmans onderzoekt of deze gebiedsontwikkeling tussen de Vijverbosweg en de Hoevensestraat mogelijk is. Het gaat daarbij niet alleen om woningen; Heijmans kijkt naar de ontwikkeling van het hele gebied. De ontwikkeling Kraaijenberg is deels laag gelegen en bestaat deels uit hogere gronden. Voor de afwatering is dit een aandachtspunt. Toekomstige wateroverlast in het laag gelegen deel en droogte op het hoger gelegen deel dient voorkomen te worden.

Waarom een Co/Lab?

De waterproblematiek lijkt van iedereen én van niemand te zijn; omdat niemand zich echt verantwoordelijk voelt, wordt er niet integraal naar een oplossing gezocht. In plaats daarvan kijkt men vooral naar elkaar, maar neemt niemand het voortouw. Over de problematiek rondom waterbalans spreken we vaak met mensen “uit de eigen bubbel”. De valkuil is dat dit soort gesprekken met de beste bedoelingen plaatsvinden en we het snel met elkaar eens zijn. Ook gebeurt het vaak dat we in oplossingen gaan denken en zoeken, terwijl het vraagstuk niet per se inhoudelijk is.

Rondom de waterbalansproblematiek, en specifiek voor gebiedsontwikkeling en woningbouwopgaven, zijn we op zoek naar andere manieren van samenwerking met directe en indirecte, stakeholders. Partijen zijn op uiteenlopende momenten betrokken bij het waterbeheer en hebben verschillende belangen. Hoe zorgen we ervoor dat we voorbij obstakels in bestaande samenwerkingen kunnen kijken en nieuwe, werkbare oplossingen kunnen ontdekken die nu nog niet zichtbaar zijn?

In dit Co/Lab willen we de focus leggen op het herontwerpen van samenwerkingen rondom water, voordat we (gezamenlijk) kijken naar hoe we projecten kunnen verbeteren of aanpassen. We willen graag onderzoeken hoe eigenaarschap bij stakeholders (ook die niet direct een eigen belang hebben) gestimuleerd kan worden voor een gezonde waterbalans. We denken dat het hierbij van belang is om mensen de situatie te laten voelen en ervaren (i.p.v. er alleen over te praten) en dat er een setting wordt gecreëerd waarin iedereen zich veilig voelt om uit de comfortzone te stappen en samen nieuwe samenwerkingsvormen te verkennen.

Dit Co/Lab richt zich op de waterbalans in gebiedsontwikkeling: de verhouding tussen water dat een gebied binnenkomt en verlaat, binnen het natuurlijke systeem van grondwater, oppervlaktewater en hemelwater. Een gezonde waterbalans vraagt niet alleen om technische oplossingen, maar om samenwerking in het stakeholdersysteem.

Ontwerpstudio’s dragen bij aan het versterken van die samenwerking en het verkennen van gedeelde verantwoordelijkheid.

Wat voor ontwerpers zoeken we?

Voor dit Co/Lab zoeken we ontwerpers die water niet alleen benaderen als een technisch vraagstuk, maar als een systeem- en samenwerkingsopgave. Een samenwerking tussen een ontwerpstudio en een expert, bijvoorbeeld op het gebied van gedrag of systeemverandering is ook een mogelijkheid.

We willen werken met een ontwerpstudio die begrijpt dat de grootste barrière in het watersysteem niet alleen inhoudelijk is, maar zit in gedrag, structuren, rollen, verantwoordelijkheden en onderlinge dynamiek. Ontwerpstudio’s die onderzoeken hoe het systeem écht werkt; tussen mensen, organisaties en belangen. Om vervolgens met die inzichten nieuwe samenwerkingsvormen, methodes en tools te ontwikkelen die regeneratief bouwen mogelijk maken en bijdragen aan een mogelijke doorbraak van de systeembarrière. Ontwerpers dus met expertise in bijvoorbeeld: Gedrag en organisatiekunde, Strategisch en systeemontwerp en Social design en participatief ontwerp.

Het gaat bij dit Co/Lab dus niet zozeer om het vinden van praktische oplossingen voor de waterproblematiek, maar om het creëren van andere samenwerkingsvormen, waarbij ook op een ander level met elkaar gecommuniceerd wordt.

Twee fases

Het Co/Lab bestaat uit twee samenhangende fasen:

• Fase 1 – Discover & Define (2026):
  In deze fase wordt onderzocht en geëxperimenteerd met nieuwe samenwerkingsvormen rondom de waterbalansproblematiek. Samen met Heijmans en systeempartners wordt verkend wat werkt, wat partijen beweegt en hoe keuzes tastbaar en inzichtelijk gemaakt kunnen worden. Op basis van deze inzichten worden richtinggevende concepten ontwikkeld die laten zien hoe samenwerking en gedeeld eigenaarschap eruit kunnen zien.

• Fase 2 – Develop (2027):
  De concepten en inzichten uit fase 1 worden vertaald naar concrete werkwijzen, interventies en tools. Deze middelen ondersteunen medewerkers van Heijmans en partners in hun werk en samenwerking met elkaar rondom de watertransitie. Ook maken de middelen het makkelijker om nieuwe vormen van communicatie, co-creatie en gedeelde verantwoordelijkheid daadwerkelijk in de praktijk te brengen.

Klinkt dit als een ontwerpvraagstuk voor jou?

In de briefing hieronder vind je alle informatie over het Co/Lab en het vraagstuk. Aanmelden voor dit Co/Lab kan tot en met 6 april 23:59 uur.

Apply here!

Deelnamevoorwaarden volgen nog.