Verder kijken dan techniek
Het verduurzamen van monumenten brengt een spanningsveld met zich mee. Bewoners willen comfortabel en energiezuinig wonen, terwijl ingrepen ook het karakter en de monumentale waarde van een gebouw kunnen aantasten. Bovendien zijn standaardoplossingen niet altijd geschikt. Een monument vraagt om maatwerk.
Monumenten zijn geen gebouwen die alleen maar moeten worden aangepast aan de eisen van vandaag. Ze dragen zelf kennis in zich over slim en zuinig wonen. Dubbele binnendeuren, vestibules en tochtgordijnen hielpen om warmte binnen te houden. Luiken boden bescherming tegen kou en hitte. Kamers werden afzonderlijk verwarmd en bewoners pasten hun kleding, ritme en gebruik van het huis aan de seizoenen aan.
Veel van die onderdelen zijn nog aanwezig in de monumenten, maar hun functie is naar de achtergrond verdwenen. Luiken blijven open omdat ze vooral als decoratief element worden gezien. Een isolerende laag achter historisch behang wordt herkend als onderdeel van het interieur, maar niet als energiebesparend ontwerpprincipe. De wijsheid is er nog, maar is stil geworden.
Luisteren naar het gebouw én zijn bewoners
De ontwerpers van dit Lab benaderden het vraagstuk niet vanaf een afstand. Ze bezochten monumenten door heel Nederland en spraken met huurders, eigenaren en bewoners van verschillende leeftijden en huishoudens. Ze liepen mee met een DuMo-adviseur (Duurzame Monumenten adviseur), doken in de erfgoedbibliotheek van de RCE en brachten antropologen, bouwkundigen en architectuurhistorici samen tijdens zeven expertsessies.
Centraal stond steeds dezelfde vraag: in hoeverre luisteren bewoners naar hun monument? Door te observeren, door te vragen en het dagelijks gebruik van de gebouwen te ervaren, werd zichtbaar waar historische ontwerpprincipes aansluiten op hedendaagse gewoontes en waar ze juist botsen.
Daarbij zochten de ontwerpers bewust naar de grens tussen romantiek en realisme. Niet alles van vroeger verdient een terugkeer. Koude gangen en ijsbloemen op de ramen zijn geen ideaal om opnieuw na te streven. Wel valt er veel te leren van de manier waarop gebouwen, interieurs en rituelen samen het energiegebruik ooit bepaalden. De ontwerpers omschrijven stille wijsheden daarom als ‘de zachte kant van verduurzaming’: eenvoudige maatregelen die effect hebben op comfort en energieverbruik, ook als ze niet meetellen voor het energielabel.
Verhalen veranderen keuzes
Een belangrijk inzicht uit het onderzoek is dat kennis leidt tot waardering. Wanneer bewoners vertelden waar ze trots op waren, noemden ze vooral onderdelen met een verhaal: een originele schouw, een oud kozijn of een bijzonder erfstuk. Zodra iemand begrijpt waarom zo’n element waardevol is, verandert de manier waarop ermee wordt omgegaan. Wat eerst een obstakel leek, kan een gekoesterd onderdeel van het huis worden.
Tegelijkertijd is die kennis lang niet altijd makkelijk te vinden. Veel informatie over monumenten en verduurzaming is beschikbaar, maar verspreid over websites, archieven en organisaties. Bewoners zoeken zelden naar alle mogelijke informatie. Ze willen vooral weten wat relevant is voor hun eigen adres, situatie en vraag.
Ook het moment waarop die kennis wordt gedeeld, blijkt bepalend. Juist kort na een verhuizing worden vaak ingrijpende keuzes gemaakt, terwijl nieuwe bewoners hun huis dan nog nauwelijks kennen. Buren kunnen in die periode een belangrijke bron zijn. Zij kennen de geschiedenis van het gebouw, herinneren zich eerdere bewoners of wonen in een vergelijkbaar huis. Die gezamenlijke kennis wordt nog maar beperkt benut.
Zeven richtingen voor vervolg
Vanuit deze inzichten ontwikkelden de ontwerpers zeven concepten. Samen vormen ze geen vaststaand eindantwoord, maar een verzameling richtingen die verder kunnen worden ontworpen, getest en uitgewerkt.
Aan de basis staat het Archief van Energiewijsheden: een rijk geïllustreerd overzicht van historische en hedendaagse voorbeelden dat bewoners, ontwerpers en architecten helpt om stille wijsheden te herkennen. De Tijdscapsule brengt die kennis naar het niveau van één woning. Nieuwe bewoners ontvangen informatie over de geschiedenis, kenmerken en mogelijke energiewijsheden van hun eigen huis, samengesteld uit beschikbare bronnen en lokale kennis.
De Interieurcollectie vertaalt oude principes naar eigentijdse objecten, zoals flexibele afscheidingen, luiken en andere elementen die lokaal verwarmen makkelijker maken. Een reizende Pop-upshop kan de verhalen achter deze ontwerpen zichtbaar maken op plekken waar mensen keuzes maken over hun interieur.
Andere voorstellen zetten sterker in op ervaring en publieke zichtbaarheid. Bewegende warmtebeelden laten zien wat er gebeurt wanneer iemand een gordijn of luik sluit. Tijdens Luiken Dicht Dag worden bewoners uitgenodigd hun luiken te gebruiken waarvoor ze ooit zijn ontworpen. Gedichten op de achterzijde maken van een energiebesparende handeling tegelijk een zichtbaar moment in de straat.
De filmreeks ‘Monument, wat nu?’ brengt tot slot de afwegingen van bewoners in beeld. Niet alleen geslaagde voorbeeldprojecten krijgen ruimte, maar ook twijfels over geld, comfort, techniek en de relatie met het huis. Zo wordt verduurzamen herkenbaar als een proces van keuzes maken, in plaats van een simpele optelsom van maatregelen.
Verduurzamen door beter te begrijpen
Het Co/Lab laat zien dat de verduurzaming van erfgoed niet alleen een technische opgave is. Ze gaat ook over gedrag, gebruik, zorg en de verhalen die bepalen wat mensen waardevol vinden. Dat vraagt niet om méér techniek, maar om beter te begrijpen wat een gebouw al kan en welke rol bewoners daarin spelen.
De zeven concepten maken dat perspectief concreet. Ze bieden aanknopingspunten om kennis beter te delen, bewoners meer grip te geven en de stille wijsheid van monumenten opnieuw onderdeel te maken van het dagelijks leven. Niet als nostalgische terugblik, maar als bouwsteen voor de keuzes van morgen.
Webinar?
Geïnteresseerd in meer over dit lab? Schrijf je dan in voor Webinar over Stille wijsheden: ‘Luister naar je monument’.
Het webinar vindt plaats op dinsdag 15 september om 11:00 uur tijdens de Week van het Duurzaam Erfgoed (14 tot 17 september) en hierin staan de inzichten uit het Co/Lab: Stille wijsheid als bouwsteen voor morgen centraal. Hierin werd onderzocht hoe de ‘stille wijsheid’ van monumenten kan bijdragen aan de duurzame keuzes van vandaag en morgen.
Tijdens dit webinar ontdek je hoe een andere manier van kijken kan helpen: van techniek naar gebruik, van maatregelen naar gedrag en van weerstand naar betekenisvolle en duurzame keuzes.